Uitstel zzp-boetes vraagt om fundamentele herbezinning

Reactie SoloPartners op Zorgvisie-poll

Op 2 januari deelde Zorgvisie de resultaten van een peiling op basis van de stelling 'Een extra jaar ‘zachte landing’ voor zzp’ers is een slecht besluit’. De commentaren bij de peiling spreken boekdelen. Over het algemeen beschouwt de zorgsector zzp’ers nog steeds als een ongewenst fenomeen waarop zij geen enkele invloed heeft. Een klein deel van de sector ziet zzp’ers als waardevolle aanvulling en strategisch onderdeel van personeelsbeleid en personeelsplanning.

Verdeelde uitkomst

De reacties van 94 respondenten tonen een sector in verwarring na het opnieuw uitstellen van handhaving door staatssecretaris Heijnen. De uitkomsten zijn verrassend verdeeld: 64% vindt het uitstel een fout, 36% steunt het besluit.

De frustratie in de eerste groep komt vooral van bestuurders en managers die het afgelopen jaar ingrijpende maatregelen hebben genomen. Zij hebben zzp'ers de wacht aangezegd, detacheringsconstructies afgebouwd en soms pijnlijke beslissingen genomen om aan de wet te voldoen. Het opnieuw versoepelen van de handhaving voelt voor hen als bestraffing van hun voortvarendheid. De term 'onbetrouwbare overheid' keert consequent terug in hun reacties.

De groep die het uitstel toejuicht, bestaat uit een mix van managers, bestuurders en enkele zzp'ers. Hun argumenten concentreren zich rond drie thema's:

• de onduidelijkheid van de wetgeving
• het gebrek aan werkbare criteria om schijnondernemerschap van écht ondernemerschap te onderscheiden
• het praktische risico dat professionals de zorg verlaten bij te rigide handhaving.

Deze groep wijst daarnaast op het tegenstrijdige effect dat zzp'ers nu gedwongen worden in loondienst te gaan bij detacheringsbureaus; vaak tegen hun zin en met verlies van autonomie.

Breed gedragen definitie zzp-schap ontbreekt

Deze poll illustreert een fundamenteel probleem in het huidige debat: het ontbreekt aan een helder en breed gedragen definitie van ‘legitiem zelfstandig ondernemerschap in de zorg’. Daarnaast valt op dat de stem van de zelfstandig zorgverleners zelf nagenoeg ontbreekt in deze poll. De discussie wordt gedomineerd door bestuurders en managers, terwijl het de zelfstandigen zijn waarvan werk- en inkomenspositie direct worden geraakt.

Spanning tussen naleving en uitvoerbaarheid

De reacties laten een interessante spanning zien. Bestuurders die hebben geïnvesteerd in naleving voelen zich buitenspel gezet. Hun frustratie is begrijpelijk: zij hebben kosten gemaakt, teams omgebouwd en moeilijke gesprekken gevoerd. Het signaal dat dit mogelijk niet nodig was, ondermijnt hun geloofwaardigheid intern.

Tegelijkertijd wijzen de voorstanders van uitstel op iets essentieels: de huidige regels zijn in veel gevallen niet uitvoerbaar zonder acute personeelstekorten te veroorzaken. Dit is geen excuus voor eindeloos uitstel. Het onderstreept wel dat de wetgeving niet aansluit bij de realiteit van de zorgarbeidsmarkt.

Nog steeds gebrek aan heldere criteria

Meerdere respondenten benoemen dat het onderscheid tussen schijnzelfstandigheid en echt ondernemerschap te vaag blijft. Dit is geen nieuw probleem maar het is wel het kernprobleem. Na jaren van discussie ontbreekt het nog steeds aan werkbare toetsingskaders die organisaties én zelfstandigen zekerheid geven.

De vraag ‘wat is een echte zzp'er in de zorg?’ moet beantwoord worden aan de hand van concrete, toepasbare criteria. Denk aan: ondernemersvrijheid in tarifering, vrije opdrachtwerving, eigen bedrijfsvoering en afwezigheid van gezagsverhouding. Zolang de overheid zelf geen helder antwoord geeft, voelt iedere handhaving willekeurig.

Detacheringsfuik: van de regen in de drup

Bijzonder verontrustend is de observatie van meerdere respondenten dat zzp’ers gedwongen worden tot loondienst bij detacheringsbureaus. Dit roept fundamentele vragen op als:

• Is een gedwongen dienstverband bij een detacheerder met relatiebeding werkelijk beter dan een zelfstandige opdracht?
• Worden hier professionals beschermd of worden zij juist afhankelijker gemaakt van commerciële bemiddelaars?
• Wat betekent dit voor arbeidsmarktmobiliteit en professionele autonomie?

Dit patroon suggereert dat de huidige aanpak niet zozeer schijnzelfstandigheid oplost, maar vooral verschuift naar andere constructies. Voor de professional betekent het vaak: minder autonomie, lagere inkomsten (na marges detacheerder) en meer afhankelijkheid. Voor zorginstellingen betekent het met name hogere kosten zonder kwalitatieve verbetering.

Zorgen om continuïteit van zorgverlening

Beide kampen in de poll delen één zorg: de continuïteit van zorgverlening. De voorstanders van handhaving vrezen voor kostenopdrijving en ondermijning van vaste teams. De tegenstanders vrezen voor een uittocht van professionals en acute tekorten.

Deze spanning vraagt om een genuanceerder beleid dat onderscheid maakt tussen:

• schijnconstructies waarbij afhankelijke werknemers als zelfstandige worden ingezet
• échte zelfstandigen die bewust kiezen voor ondernemerschap en meerwaarde bieden voor de sector

De huidige benadering maakt dit onderscheid onvoldoende; met als gevolg dat beide groepen worden geraakt door onduidelijkheid.

Vooruitgang staat ‘on hold’

De frustratie over ‘onbetrouwbare overheid’ is niet ongegrond. De opeenvolgende besluiten tot uitstel tasten het gezag van de overheid aan. Organisaties die forse investeringen hebben gedaan in de naleving voelen zich terecht in de steek gelaten. Zelfstandigen die hun praktijk hebben aangepast zitten in onzekerheid. En organisaties die hebben gewacht op meer duidelijkheid worden nu niet 'afgestraft'.

Dit patroon bevordert afwachtend gedrag en ondergraaft de bereidheid om te investeren in naleving. De consequentie is dat we jaren verder zijn zonder wezenlijke vooruitgang.

Roep om een constructieve uitweg

SoloPartners constateert dat het huidige beleid vastzit in een impasse tussen te snelle handhaving van onduidelijke regels en eindeloos uitstel dat naleving ontmoedigt. Beide extremen zijn onwenselijk.

Een uitweg vraagt om:

• Heldere toetsingskaders: ontwikkel concrete, werkbare criteria waaraan organisaties én zelfstandigen zich kunnen toetsen. De huidige modelovereenkomsten en de webmodule zijn ontoereikend. We hebben duidelijke vuistregels nodig die in de praktijk toepasbaar zijn.
• Differentiatie in handhaving: maak onderscheid tussen overduidelijk misbruik (dat direct moet worden aangepakt) en grensgevallen waar goede wil aanwezig is. Zo voorkom je dat organisaties die te goeder trouw proberen te voldoen, met dezelfde boetes worden geconfronteerd als organisaties die bewust de boel ontwijken.
• Erkenning van legitiem ondernemerschap: accepteer dat er in de zorg ruimte is voor échte zelfstandigen; die bewust kiezen voor ondernemerschap, eigen cliënten werven, eigen tarieven hanteren en risico's dragen. Bescherm deze groep, in plaats van hen weg te reguleren.
• Monitoring van uitwijkgedrag: onderzoek waar professionals naartoe gaan. Gaan zij in loondienst bij zorginstellingen, naar detacheringsbureaus of verlaten zij de sector? Dit geeft inzicht in de daadwerkelijke effecten van het beleid.

Zonder helderheid geen winnaars

Het Zorgvisie-onderzoek laat zien dat er geen eenvoudige antwoorden zijn. De verdeeldheid weerspiegelt een complexe werkelijkheid waarin legitieme belangen botsen. Echter, beide kampen delen de behoefte aan duidelijkheid, consistentie en werkbare regels.

De vraag is niet óf er moet worden gehandhaafd, maar op basis van welke regels en met welk doel. Het doel moet zijn: het tegengaan van daadwerkelijk misbruik, zonder legitiem ondernemerschap onmogelijk te maken. De huidige wet schiet op beide fronten tekort.

Zolang Den Haag geen helder antwoord geeft op de vraag wat een échte zzp'er in de zorg is, blijft dit dossier een moeras waarin niemand wint: niet de zorginstellingen, niet de zelfstandigen en uiteindelijk ook niet de cliënten en patiënten.