Papieren tijger lost fraude in zorg niet op

Hoe op basis van beeldvorming een papieren werkelijkheid wordt opgetuigd die fraude niet stopt.

In het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) hebben de betrokken partijen onder meer vastgelegd dat zij fraude in de zorg willen voorkomen, opsporen, stoppen en bestraffen. Op 8 juni 2026 presenteerde het kabinet hoe het die afspraak wil uitwerken. Een van de voorgestelde maatregelen is dat de vergunningplicht van de Wet toetreding zorgaanbieders (Wtza) gaat gelden voor alle zorgaanbieders, uitdrukkelijk ook voor solisten en onderaannemers. Daarnaast komt er een verplichte Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG). De minister verwacht het wetsvoorstel in 2028.

Weer beslissing over, maar niet met, zzp’ers

Laat er geen misverstand over bestaan: SoloPartners heeft niet aan tafel gezeten bij het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het AZWA. We zijn er niet voor uitgenodigd. En ook andere vertegenwoordigers van zelfstandig zorgprofessionals zaten er niet of nauwelijks bij. Toch zijn daar afspraken gemaakt met grote gevolgen voor tienduizenden zelfstandigen zonder dat iemand namens hen heeft meeonderhandeld. Dat is op zijn minst vreemd en het verklaart veel. Er wordt beslist over, maar niet met, zelfstandig zorgprofessionals.

Wie de praktijk niet aan tafel uitnodigt, krijgt beleid dat is gebouwd op beeldvorming in plaats van op feiten.

Maatregel pakt fraude niet aan

Het doel van de afspraak onderschrijft SoloPartners volledig: zorgfraude moet worden aangepakt. Fraudeurs brengen cliënten schade toe, verspillen zorggeld en beschadigen het vertrouwen in iedereen die zelfstandig in de zorg werkt. Maar deze maatregel pakt fraude niet aan. Hier wordt op basis van beeldvorming over de zzp’er een papieren werkelijkheid opgetuigd die in de praktijk niets gaat opleveren. Het levert hooguit een schijn van zekerheid op. En de rekening komt te liggen bij de professionals die zich al keurig aan de regels houden.

Daarmee gaat deze discussie over meer dan de vergunningplicht alleen. De onderliggende vraag is waarom zzp’ers nieuwe verplichtingen krijgen opgelegd. En dat terwijl nauwelijks wordt gekeken of opdrachtgevers en bemiddelaars hun bestaande verantwoordelijkheden nakomen. Denk aan de vergewisplicht die nu al geldt.

Wat verandert er nu eigenlijk?

Een zzp’er in de zorg heeft nu al een meldplicht onder de Wtza. Wie zorg levert onder de Zorgverzekeringswet, de Wet langdurige zorg of de Jeugdwet, meldt zich vóór de start bij het CIBG. Daarnaast staan veel zorgprofessionals ingeschreven in het BIG-register of een beroepsregister, vallen ze onder de Wkkgz en werken ze met een klachtenregeling en aansluiting bij een geschilleninstantie. De zorgprofessional die zich meldt, is dus in beeld.

Hoe de vergunning voor solisten precies wordt ingericht, is nog niet bekend. Voor zover nu duidelijk is, is de vergunningaanvraag niets meer dan de bestaande melding, aangevuld met de verplichting een VOG te overleggen. Inhoudelijk wordt de solist dus nauwelijks anders getoetst dan nu.

Het etiket wordt zwaarder, de administratie ook, maar het zicht op de geleverde zorg niet. Dat is geen fraudebestrijding, dat is symboolpolitiek.

Vergunning is momentopname

Een vergunning lijkt een stevige poort; het is echter een momentopname aan het loket. Er wordt beoordeeld wat iemand op papier aanlevert. Dat zegt niets over wat die persoon daarna doet. Dat geldt ook voor de VOG. Die kijkt terug naar justitiële gegevens die voor de beoogde functie relevant zijn. Wie nog nooit is veroordeeld, krijgt hem gewoon. De fraudeur die voor het eerst toeslaat, komt er dus zonder moeite doorheen.

Echtheidscontrole en gegevensdeling

Dan de papieren zelf. Al in 2023 waarschuwde het Regionaal Informatie en Expertise Centrum Oost-Nederland (RIEC ON) dat criminelen in de zorg werken met vervalste VOG’s en diploma’s. Wie vervalste papieren als probleem ziet, lost dat niet op door nog meer papier te eisen. Echtheidscontrole van documenten en gegevensdeling tussen instanties helpen wel. Maar daar is geen vergunning voor nodig: dat kan net zo goed bij de bestaande melding of via koppeling van registers.

Dubbele controle

Voor BIG-geregistreerde professionals is een extra controle bovendien helemaal wrang. Hun diploma is bij de inschrijving in het BIG-register al getoetst. Bovendien moeten zij zich elke vijf jaar herregistreren. Een diplomacontrole in een vergunningtraject doet dat werk nog een keer over. En dat terwijl het CIBG zowel het BIG-register als de Wtza-meldingen beheert. Dezelfde overheidsdienst controleert dan twee keer hetzelfde papier van dezelfde professional.

Schijnzekerheid

Het grootste risico is nog de schijnzekerheid zelf. Opdrachtgevers, gemeenten en financiers gaan ervan uit dat een vergunde zorgverlener is gecontroleerd en kijken dan zelf minder goed. Een vergunning met echtheidscontrole van VOG en diploma maakt dat alleen maar erger. Hoe betrouwbaarder het stempel oogt, hoe sneller zij erop gaan leunen in plaats van zelf hun vergewisplicht na te leven. Zo wordt het fraudeurs juist makkelijker gemaakt. Het stempel zegt dat de papieren kloppen, maar niemand kijkt nog of de zorg klopt.

Een vergunning zonder controles op de zorg zélf voegt dus niets toe. Controleert na de verlening van de vergunning niemand of de zorg daadwerkelijk en goed wordt geleverd? Dan is het niet meer dan een stuk papier. Een fraudeur laat zich niet tegenhouden door een formulier; alleen door toezicht dat ook echt plaatsvindt.

De echte oorzaken blijven buiten beeld

Fraude in de zorg ontstaat niet omdat een verpleegkundige, fysiotherapeut of begeleider zich meldt in plaats van een vergunning aanvraagt. Ze ontstaat in constructies: in rechtspersonen die worden opgericht en weer leeggehaald. In ketens van onderaannemers waarin niemand meer weet wie welke zorg levert. En bij intermediairs die niet onder regelgeving vallen.

Het RIEC concludeerde over die tussenpersonen dat de regelgeving ontbreekt en dat ze criminelen kunnen helpen. Fraude ontstaat ook waar declaraties worden betaald zonder dat iemand controleert of de zorg echt is geleverd.

Fraude door zzp’ers vindt nu vooral plaats op plekken waar andere partijen hun vergewisplicht niet correct naleven. Opdrachtgevers, bemiddelaars en financiers moeten zich er nu al van vergewissen met wie ze in zee gaan en of de zorg ook echt wordt geleverd. Waar dat gebeurt, valt een fraudeur snel door de mand. Waar het niet gebeurt, krijgt hij vrij spel.

Zzp’er is de zondebok

Zolang dat niet verandert, heb je niets aan een vergunning; die belandt gewoon op de stapel papieren die niemand controleert. En juist daar wringt het. De onderhandelende partijen aan de IZA- en AZWA-tafels vertegenwoordigen voor een groot deel de opdrachtgevers en financiers die die vergewisplicht moeten naleven. Zij hebben elkaar blijkbaar gevonden in het tot zondebok maken van de zzp’er. Dat is een stuk comfortabeler dan de gebrekkige controles binnen de eigen achterban onder ogen zien.

Opvallend is ook dat de Wmo niet onder de Wtza valt. Het kabinet onderzoekt nu of er een vergunningplicht moet komen voor aanbieders binnen de Wmo en de Jeugdwet. De solist die zijn zaakjes op orde heeft, krijgt dus zeker een extra verplichting. Voor de domeinen waar gemeenten al jaren aan de bel trekken, blijft het voorlopig bij een onderzoek. De verplichting landt dus waar het makkelijk is, niet waar het probleem zit.

Wie betaalt de rekening?

Een vergunningplicht voor iedere solist betekent een aanvraag, een VOG, doorlooptijden en herhaalde verplichtingen voor tienduizenden zorgprofessionals die niets fout doen. Dat komt boven op de zzp-stops van een deel van de opdrachtgevers. Bovendien werpt de vergunningplicht een extra drempel op voor wie in de zorg aan de slag wil. Een zorgprofessional die de stap naar het zelfstandig ondernemerschap overweegt, of die na een pauze of vanuit een andere sector wil instromen, moet eerst door een vergunningstraject voordat deze de eerste cliënt kan helpen.

Dat is precies het verkeerde signaal op een moment dat de personeelstekorten in de zorg al zo groot zijn. Elke professional die afhaakt of later begint, is er één minder aan het bed.

Capaciteit opsporing fraude is schaars

Ook voor de instanties die de vergunningaanvragen moeten beoordelen, het CIBG en de IGJ, heeft de maatregel een prijs. Wie VOG’s en diploma’s van tienduizenden solisten serieus op echtheid wil controleren, moet daar mensen voor vrijmaken. Die capaciteit is schaars. En elke beoordelaar die een bonafide dossier doorneemt, zit niet aan een verdacht dossier.

Het resultaat laat zich raden: langere doorlooptijden voor wie aan de slag wil en minder zicht op wie er werkelijk misbruik maakt. Voor de zorgprofessional zelf betekent het bovendien uren aan formulieren die niet naar cliënten gaan. Zo verschuift de capaciteit van het opsporen van fraude naar het afvinken van formulieren. Daarmee maakt deze maatregel de fraudebestrijding niet sterker, maar zwakker.

Maatregelen in fraudepakket die wel werken

Het fraudepakket bevat ook maatregelen die SoloPartners steunt, zoals:

• meer fysieke controles bij nieuwe aanbieders
• betere gegevensuitwisseling tussen gemeenten, zorgverzekeraars en handhavers
• meer capaciteit voor opsporing.

Daar zit de winst. Wij bepleiten daarom:

• Risicogericht toezicht in plaats van een generieke vergunning voor iedere solist. Richt het toezicht op constructies, snelle groei, opvallende declaratiepatronen en wisselende rechtspersonen.
• Regels voor intermediairs en onderaannemersketens zodat altijd duidelijk is wie de zorg levert en wie verantwoordelijk is.
• Stimuleren dat opdrachtgevers hun vergewisplicht naleven, juist wanneer zij met zzp’ers werken. En het voldoen aan die plicht makkelijker maken.
• Achteraf controleren of de gedeclareerde zorg ook daadwerkelijk is geleverd. Daar verdwijnt het geld, niet aan het loket.

Tot slot

Een vergunning voor de solist voelt als daadkracht. Het is echter een papieren werkelijkheid, gebouwd op beeldvorming in plaats van op feiten. Een nieuw etiket op een bestaande melding houdt geen fraudeur tegen. Wie fraude echt wil aanpakken, begint niet met nieuwe verplichtingen voor de zzp’er, maar met de vraag waarom opdrachtgevers en bemiddelaars hun bestaande verantwoordelijkheden niet nakomen.

SoloPartners gaat hierover in gesprek met VWS en verwacht deze keer wél een plek aan tafel bij de uitwerking richting het wetsvoorstel. ‘Over ons, zonder ons’ moet ophouden.

Ben je zelfstandig zorgprofessional en heb je ervaring met de meldplicht, met VOG-aanvragen of met fraude die je in de praktijk tegenkomt? Laat het ons weten. Jullie ervaringen maken ons verhaal in Den Haag sterker.